benedictus (baruch) spinoza XVII əsr fəlsəfəsinin ən orijinal və cəsarətli düşünürlərindən biridir. o, yalnız fəlsəfi sistem qurmaqla kifayətlənməmiş, insanın dünyanı və özünü anlama üsulunu kökündən dəyişməyə çalışmışdır. spinozanın əsas məqsədi insanın tanrı, təbiət və öz varlığı arasındakı əlaqəni ağıl yolu ilə dərk etməsinə kömək etmək idi. spinoza 1632-ci ildə amsterdam şəhərində yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. gənclik illərində dini təhsil almış, lakin zaman keçdikcə müqəddəs mətnlərə tənqidi yanaşmağa başlamışdır. o, tanrının insan kimi düşünən, hökm verən ayrıca bir varlıq olmadığını irəli sürdüyü üçün yəhudi icması tərəfindən aforoz edilmişdir. bu hadisə onun həyatında dönüş nöqtəsi olmuşdur. spinoza bundan sonra tənha və sadə həyat sürmüş, dolanışığını linza yonmaqla təmin etmiş və bütün ömrünü fəlsəfəyə həsr etmişdir. spinozanın fəlsəfəsinin mərkəzində “tanrı və təbiət eynidir” fikri dayanır. o, məşhur “deus sive natura” (tanrı, yəni təbiət) ifadəsi ilə tanrını kainatdan kənarda duran bir varlıq kimi deyil, kainatın özünün mahiyyəti kimi izah etmişdir. spinozaya görə dünyada yalnız bir substansiya mövcuddur və bu substansiya tanrıdır. insanlar, heyvanlar, bitkilər və bütün maddi varlıqlar həmin substansiyanın müxtəlif formalarıdır. bu yanaşma həm dini dünyagörüşə, həm də insanın özünü kainatın mərkəzi saymasına qarşı ciddi tənqid idi. spinozanın azadlıq anlayışı da ənənəvi fikirlərdən fərqlənir. o, insanın tam mənada azad olmadığını düşünürdü. insan öz istəklərinin və ehtiraslarının səbəblərini bilmədiyi üçün özünü azad hesab edir. halbuki hər şey müəyyən səbəblər zəncirinə tabedir. spinozaya görə həqiqi azadlıq zərurəti anlamaqdır. insan nə qədər çox bilirsə, nə qədər çox dərk edirsə, bir o qədər azad olur. bu baxımdan azadlıq kor seçim deyil, şüurlu başa düşmə halıdır. spinoza insan emosiyalarına da xüsusi yer ayırmışdır. o, sevinc, kədər, qorxu və ümid kimi hissləri insanın ağlını zəiflədən qüvvələr kimi izah edir. insan ehtiraslarının əsiri olduqda düşünməkdə çətinlik çəkir və səhv qərarlar verir. spinozaya görə ağıl bu hissləri idarə etməli, insanı passiv varlıqdan aktiv varlığa çevirməlidir. yalnız bu halda insan daxili harmoniya və xoşbəxtlik əldə edə bilər. spinozanın əsas əsəri “etika” adlanır. bu əsər riyazi üslubda – aksioma, teorem və sübutlarla yazılmışdır. bu da onun fəlsəfəni dəqiq elm kimi qurmaq istəyindən irəli gəlirdi. “etika”da spinoza tanrını, insanı, emosiyaları və azadlığı sistemli şəkildə izah edir və nəticədə insanın ağıl yolu ilə kamilləşə biləcəyini göstərməyə çalışır. nəticə etibarilə, spinoza fəlsəfəsi insanı kainatın mərkəzindən endirib onu təbiətin bir hissəsi kimi göstərir. o, Tanrını qorxulan və hökm verən varlıqdan çox, bütün varlığın özü kimi başa düşürdü. bu yanaşma həm dövrü üçün təhlükəli sayılırdı, həm də müasir dünyada elmi və rasional düşüncənin inkişafına böyük təsir göstərmişdir. spinoza göstərdi ki, insanın xoşbəxtliyi kor inanclarda deyil, ağlı dərk etməkdə və təbiətin qanunlarını anlamaqdadır. #spinoza #philosophy #fyp #panteizm (rasionalist panteizm, bəzən də naturalist panteizm) #felsefe - @morvanie