“የኺላፊ ጉዳይ — አለመግባባትን በእስልምና መርህ መመልከት። “ኺላፍ (الخلاف) ማለት በአንድ ጉዳይ ላይ የአመለካከት፣ የፍቅህ ወይም የአተረጓጎም ልዩነት መኖር ነው። በእስልምና ታሪክ ውስጥ የፊቅህ ሊቃውንት በተለያዩ የሸሪዓ ጉዳዮች ላይ ልዩ አስተያየት ይዘው ነበር። ይህ ሁሉ ግን አንድ ዓይነት ኺላፍ አይደለም፤ አንዱ የተፈቀደ የኢጅቲሃድ ልዩነት ሊሆን ሲችል፣ ሌላው ደግሞ በግልጽ የተገለጸ የቁርኣንና የሱና መመሪያን መቃረን ሊሆን ይችላል። 1. ሁሉም ኺላፍ አንድ አይደለም። የኺላፍን ጉዳይ ስንመለከት በመጀመሪያ ልዩነቱ የትኛው ዓይነት እንደሆነ መለየት አለብን። አንደኛ፦ በመረጃ አተረጓጎም የሚፈጠር ኺላፍ። አንድ ዓሊም አንድን ሀዲስ በአንድ መንገድ ሲረዳ፣ ሌላው ደግሞ በሌላ መንገድ ሊረዳው ይችላል። ሁለቱም በዕውቀት፣ በመርህና በኢጅቲሃድ ላይ ከተመሠረቱ ይህንን ልዩነት በጥላቻ መመልከት አይገባም። ሁለተኛ፦ በመሠረታዊ የዲን ጉዳይ የሚፈጠር ኺላፍ። እንደ ተውሒድ፣ የአላህ አምልኮ፣ የረሱል ﷺ መከተልና በቁርኣንና በትክክለኛ ሱና ላይ ያሉ ግልጽ መሠረቶች በግልጽ ማስረጃ የተደገፉ ናቸው። እነዚህን ከትክክለኛው መሠረታቸው ማፍረስ ከተራ የፊቅህ ኺላፍ ጋር አይመሳሰልም። 2. ኺላፍ ሲኖር ወደ ቁርኣንና ሱና መመለስ። አላህ እንዲህ ይላል፦ «فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ» “በማንኛውም ነገር ብትለያዩ ወደ አላህና ወደ መልእክተኛው መልሱት።” (አን-ኒሳእ 4፥59) ይህ ታላቅ መርህ ነው። ሁለት ሰዎች ሲለያዩ መፍትሔው “እኔ እንዲህ ነው የምለው” ብሎ በግል ስሜት መወሰን ሳይሆን፣ ወደ አላህ መጽሐፍና ወደ ረሱል ﷺ ሱና መመለስ ነው። 3. ኺላፍ የጠላትነት ምክንያት መሆን የለበትም። በኺላፍ ጉዳይ ውስጥ ከሚከሰቱ ትልልቅ ችግሮች አንዱ የሚለየን ጉዳዩ ሳይሆን የምንወያይበት አካሄድ ነው። አንድ ሙስሊም በአንድ የፊቅህ ጉዳይ ከእኔ ተለየ ማለት ጠላቴ ሆነ ማለት አይደለም። እኔ የምወደውን አስተያየት ባይከተልም በማስረጃ እና በዕውቀት እስከተናገረ ድረስ በአክብሮት መወያየት ይገባል። አላህም፦ «وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ» “አትከራከሩ፤ ያኔ ትደክማላችሁ፣ ኃይላችሁም ይጠፋል።” (አል-አንፋል 8፥46) በማለት ከሚያፈርስ ክርክር ያስጠነቅቃል። 4. የዓሊሞችን አክብሮት መጠበቅ። የኺላፍ ባህል ሲጠፋ ብዙ ጊዜ የዓሊሞች ክብርም ይጠፋል። አንድ ዓሊም በአንድ ጉዳይ ተሳስቶ እንኳን ቢሆን፣ ስህተቱን መግለጽ እና ሰውየውን ማዋረድ ሁለት የተለያዩ ነገሮች ናቸው። እውነትን መከተል ማለት ሰዎችን ማዋረድ አይደለም። ስህተትን ማስተካከል ማለት ስድብ መጠቀም አይደለም። የማስረጃ ክርክር እና የሰው ክብር ሁለቱም ሊጠበቁ ይችላሉ። 5. የኺላፍ ሥነ-ምግባር። ኺላፍ ሲኖር አንድ ሙስሊም ሊጠብቃቸው የሚገቡ ነገሮች፦ * ከመናገሩ በፊት ጉዳዩን በዕውቀት መረዳት። * የሚቀርበውን ማስረጃ በትክክል መመርመር። * የማያውቀውን “አላውቅም” ማለት። * የተለየውን ሰው መሳደብና ማዋረድ አለመፈለግ። * በግል ጉዳይ ላይ የዲን ፍርድ እንዳይሰጥ መጠንቀቅ። * ሰውን ከእስልምና ለማስወጣት ወይም ፊስቅ ለማለት በጣም መጠንቀቅ። * እውነት ግልጽ ከሆነ የራስን አመለካከት ለመተው ዝግጁ መሆን። 6. ኺላፍ እና የልብ ንጽሕና። አንዳንድ ጊዜ ክርክሩ የጀመረው ለአላህ ብሎ ሲሆን፣ በመጨረሻ ለራስ ድል ለማግኘት ይሆናል። ይህ አደገኛ ነው። “እውነት የትኛው ነው?” ከማለት ይልቅ “እኔ እንዴት ልሸንፍ?” የሚል አስተሳሰብ ከገባ፣ ኺላፉ የዕውቀት ፍለጋ መሆኑ ቀርቶ የነፍስ ጉዳይ ይሆናል። ስለዚህ በኺላፍ ጊዜ ራሳችንን መጠየቅ አለብን፦ “እኔ እውነትን እየፈለግኩ ነው ወይስ እኔ እንደማሸንፍ ማሳየት እፈልጋለሁ?” 7. የኺላፍ መጨረሻ መተያየት ሳይሆን መመለስ ነው። የኺላፍ ጉዳይ ሲነሳ ዓላማችን ሰውን ማሸነፍ ሳይሆን እውነትን ማግኘት ይሁን። እኔ ተሳስቼ ከሆነ እንድማር ይሁን። አንተ ተሳስተህ ከሆነ እንድትማር ይሁን። ሁለታችንም እውነትን ካገኘን ያ የሁለታችንም ድል ነው። እንግዲህ ኺላፍ ማለት በቃ “እኔ ትክክል ነኝ፣ አንተ ተሳስተሃል” ብሎ መጮህ አይደለም። ኺላፍ የዕውቀት፣ የማስረጃ፣ የአክብሮትና የፍትሕ ፈተና ነው። እውነተኛው የዲን ተማሪ ለራሱ አስተያየት ሳይሆን ለእውነት ይቆማል። ማስረጃ ሲመጣ የራሱን አመለካከት ለመመርመር ይዘጋጃል። ከሌላው ጋር ቢለያይም አክብሮትን አይጥልም። እና ከሁሉም በላይ፣ የኺላፍ ጉዳይ ልቡን ከእስልምና ወንድማማችነት እንዲያርቅ አይፈቅድም። “☑አላህ እውነትን እንድንከተል፣ በኺላፍ ጊዜ ፍትሕንና ጥበብን እንድንጠብቅ፣ እና የልባችንን ንጽሕና እንዳናጣ ይርዳን። አሚን። ᏃᗩᏦᏆᖇ’Official Channel” - @zakirredi1