Về miền tây xứ Thanh: Sự tích Đền Chín Gian. Lễ dâng trâu tế Trời ở Đền Chín Gian ở xã Thanh Quân, huyện Như Xuân hiện nay là một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng, vừa có ý nghĩa tâm linh, vừa thể hiện tinh thần đoàn kết cộng đồng. Hình thức này chỉ có ở trong cộng đồng người Thái có người Tày Dọ thuộc khu vực phía Tây Nam tỉnh Thanh Hóa và Tây Bắc Nghệ An, xung quanh dãy núi Pù Căm, Pù Tôn. Trước đây người Thái khu vực Nam Thanh Hóa và Bắc Nghệ An, gồm chín mường tổ chức lễ hội chung trong một đền thờ. Sau này, do phạm vi dân cư phát triển mới chia tách thành hai. Chín mường ở Nghệ An tham gia tổ chức lễ hội ở đền Chín Gian mường Tôn (Quế Phong), chín mường thuộc châu Thường Xuân cũ của Thanh Hóa tham gia tổ chức lễ hội ở đền thờ Trời trong khu vực của mình. Đền thờ này được hình thành từ sau cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thế kỉ thứ XV, do các cựu binh sáng lập ra, đã từng di chuyển địa điểm ở nhiều nơi, cuối cùng dừng lại tại Pu Póm, xã Thanh Quân bây giờ. Hiện nay, đền thờ đã được khôi phục để phục vụ đời sống văn hóa của đồng bào và được tôn tạo làm địa điểm tham quan du lịch của du khách. Sự tích đền Chín Gian liên quan đến các cựu nghĩa binh của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, dòng họ Lò và mường Ca Da. Sự tích khai phá ra mường Pàn và mường Chang đều kể về người lính cũ quay trở lại nơi đã hành quân đi qua để tìm nơi lập quê mới. Sự tích ở mường Pàn lại gắn với đền thờ vua Lê Lợi, dấu tích về cuộc hành quân vào đánh quân Minh ở Nghệ An. Họ Lò có liên quan đến các nghĩa binh mường Ca Da và tướng Lò Khằm Ban. Theo văn bia đặt tại đền thờ Lò Khằm Ban ở bản Khằm, xã Hồi Xuân, huyện Quan Hóa, sách Lam Sơn thực lục và gia phả của dòng họ Phạm Bá ở Hồi Xuân thì Lò Khằm Ban là người ở Nà Sản, Sơn La, đi học văn võ ở bên Lào và Miến Điện, được vua Lào ở Luông Pha Băng gả công chúa cho. Khi Lê Lợi dấy binh khởi nghĩa, vua Lào cho Lò Khằm Ban mang quân sang giúp. Sau đó, quân Minh đe dọa vua Lào, bắt vua Lào ra trát đòi Lò Khằm Ban trở về. Ông không về, đã kết nghĩa anh em với Phạm Sát (sau này được phong quốc tính là Lê Sát), chuyển thành họ Phạm, tên là Phạm Yếu. Sau này, hai dòng họ Phạm vẫn giữ quan hệ anh em, chú bác. Hậu duệ của Lò Khằm Ban lấy họ Phạm Bá, hậu duệ Phạm Sát lấy họ Phạm Thúc. Do có nhiều công lao trong chiến đấu, Lò Khằm Ban được phong làm Thượng tướng Thống lĩnh quân, cai quản một vùng từ Ba Bông, theo sông Mã lên tận Sơn La, theo sông Chu lên tận Pùn Túm Pùm Khem (vùng cao nguyên Trấn Ninh, Sầm Tớ), trong đó có ảnh hưởng đến khu vực các mường thờ đền Chín Gian. Họ Cầm và họ Sầm thường nhận mối quan hệ thân tộc với Lò Khằm Ban và mường Ca Da. #thanhhoa #vanhoa #vanhoadantoc #denchingian #dulich - @gieonangtrennon