የብሔራዊ ደኅንነት ተቋማት ቀዳሚ ስትራቴጂያዊ ግብ የውስጥና የውጭ ስጋቶችን በቅድመ-ማስጠንቀቂያ ሥርዓት መለየትና ለፖሊሲ አውጪዎች ተንታኝ መረጃ ማቅረብ ነው። ይህ ተግባር የላቀ ቴክኒካዊ ብቃት የሕግ ማዕቀፍ በሜሪቶክራሲ ላይ የተመሠረተ የሰው ኃይል ተጠያቂነት እና ከፖለቲካ ፓርቲ ተጽዕኖ የጸዳ ሙያዊ ገለልተኝነትን ይጠይቃል። ይህ ጥናት ከ1991 እስከ 2018 እ.ኤ.አ. በኢትዮጵያ ብሔራዊ መረጃና ደኅንነት አገልግሎት (NISS) ላይ የተከናወኑ ተቋማዊ ሪፎርሞችን የሰነድ ትንታኔና ጥልቅ ቃለ-መጠይቆችን (Qualitative Method) በመጠቀም ይገመግማል። 1. ግኝቶችና ወሰን የጥናቱ ግኝት እንደሚያሳየው የተከናወኑት ሪፎርሞች የተቋሙን መዋቅራዊ አደረጃጀትና ቴክኒካዊ አቅም ያሳደጉ ቢሆንም የፖለቲካ ጥገኝነት በብቃት ላይ ያልተመሠረተ የሰው ኃይል ምልመላ፣ የቁጥጥር ሥርዓቶች ደካማነት እና የሰብዓዊ መብት ጥሰቶች የሪፎርሙን ዘላቂ ውጤታማነት ገድበውታል። የዚህ ጥናት ወሰን ከ1991 እስከ 2018 እ.ኤ.አ. ባሉት ክስተቶች ላይ ብቻ የተገደበ ሲሆን ከ2018 በኋላ ያሉ ማሻሻያዎችን አያካትትም። ጥናቱ በሚስጥራዊው የደኅንነት ዘርፍ ላይ ያለውን አካዳሚያዊ የምርምር ክፍተት ከመሙላቱ ባሻገር ለፖሊሲ አውጪዎች እንደ ማጣቀሻ ያገለግላል። 2. ፅንሰ-ሀሳባዊ ማዕቀፍ 2.1 ደኅንነት (Security) ደኅንነት ከስጋትና ከጥቃት ነጻ የመሆን ሁኔታ ነው። ከቀዝቃዛው ጦርነት ማክተም በኋላ ጽንሰ-ሀሳቡ ከባህላዊ ወታደራዊ ስጋቶች ባሻገር የኢኮኖሚ፣ የምግብ፣ የጤና፣ የሰዎች (Human Security)፣ የአካባቢ ጥበቃ እና የሳይበር ደኅንነትን ያካተተ ሰፊ ልኬት አግኝቷል። ባህላዊው አቀራረብ (Traditional Approach) በሀገር ሉዓላዊነትና በወታደራዊ ኃይል ላይ የሚያተኩር ሲሆን ባህላዊ ያልሆነው አቀራረብ (Non-Traditional Approach) ደግሞ የአየር ንብረት ለውጥን፣ ፍልሰትን፣ የተደራጁ ድንበር ተሻጋሪ ወንጀሎችንና ወረርሽኞችን በስጋትነት ይመረምራል። 2.2 ብሔራዊ ደኅንነት (National Security) የአንድን ሀገር ሉዓላዊነት ሕገ-መንግሥታዊ ሥርዓትና የሕዝብ ደኅንነት ከውስጥና ከውጭ መዋቅራዊ ስጋቶች የመጠበቅና የመከላከል ስትራቴጂካዊ አቅም ነው። ዘመናዊው አቀራረብ (Comprehensive Security) በፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ዲፕሎማሲያዊና ማኅበራዊ ተለዋዋጮች መካከል ያለውን ሁለንተናዊ ትስስርና መስተጋብር ታሳቢ ያደርጋል። 2.3 የደኅንነት ዘርፍ (Security Sector) የመከላከያ ኃይልን፣ ፖሊስን፣ የመረጃ ተቋማትን፣ የፍትሕ አካላትን እና ዲሞክራሲያዊ ተቆጣጣሪ መዋቅሮችን (ፓርላማን የሰብዓዊ መብት ተቋማትንና ሲቪል ማኅበረሰብን) የሚያካትት ሥርዓታዊ መዋቅር ነው። 2.4 ሙያዊነት (Professionalism) በዚህ ጥናት ውስጥ የተቋማት ሙያዊ ብቃት በሚከተሉት አራት መሠረታዊ መመዘኛዎች ይለካል፦ - ሕጋዊ ሥልጣን (Legal Mandate)፦ ግልጽና ወሳኝ የሕግ ማዕቀፍ መኖር። - ተጠያቂነት (Accountability)፦ ለአስፈጻሚና ለተቆጣጣሪ አካላት የሚቀርብ ተቋማዊ ሪፖርት። - የፍርድ ቤት ቁጥጥር (Judicial Oversight)፦ ሕጋዊነትን ለማረጋገጥ የሚደረግ የዳኝነት ክትትል። - የፓርላማ ቁጥጥር (Legislative Oversight)፦ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሚያደርገው የበጀትና የፖሊሲ ቁጥጥር። 2.5 መረጃ (Intelligence) መረጃ ከተራ ጥሬ መረጃ (Raw Data) የሚለየው ስልታዊ በሆነ መንገድ ተሰብስቦ፣ ተለይቶ፣ ተገምግሞና ተተንትኖ ለፖሊሲ አውጪዎች በተደራጀ አውድ በመቅረቡ ነው። የመረጃ ሂደት (Intelligence Cycle) ማቀድና መምራት፣ መሰብሰብ፣ ማቀነባበር፣ መተንተንና ማሰራጨትን ያካትታል። ካውንተር-ኢንተሊጀንስ (Counter-Intelligence) ደግሞ የውጭ ስልታዊ ስለላዎችን ማክሸፍ፣ መረጃዎችን መከላከልና የሀገርን ምስጢር መጠበቅ ነው። 2.6 የደኅንነት ዘርፍ ሪፎርም (Security Sector Reform SSR) የደኅንነት ተቋማትን ውጤታማነት ተዓማኒነትና ተጠያቂነት በሕግ የበላይነት በዲሞክራሲያዊ ቁጥጥርና በሰብዓዊ መብቶች መርሆች መሠረት ለማሳደግ የሚተገበር መዋቅራዊ ለውጥ ነው። የመረጃ ተቋም ሪፎርም (Intelligence Reform) በተለይ የስለላ ሥራን ከፖለቲካዊ ወገንተኝነት (Depoliticization) ወደ ሙያዊ ሕጋዊና ተጠያቂ የአሠራር ሥርዓት የማሸጋገር ሂደት ነው። 3. ታሪካዊ ዳራ (ከ1991 በፊት) የኢትዮጵያ ዘመናዊ የመረጃ መዋቅር በንጉሠ ነገሥቱ ዘመን በልዩ ልዩ ስልታዊ ዘርፎች ተከፋፍሎ የተጀመረ ሲሆን በደርግ ዘመን ደግሞ የውስጥ፣ የውጭ፣ ወታደራዊ፣ ቴክኒክና ኢኮኖሚ መረጃዎችን በማቀናጀት በማዕከላዊነት ተደራጅቷል። የአሁኑ NISS ታሪካዊ መሠረቱን ከእነዚህ መዋቅሮች ቢወርስም የነበሩት አሠራሮች ግን በዋናነት ለሥርዓቱ የፖለቲካ ደኅንነት (Regime Security) ቅድሚያ የሚሰጡ ነበሩ። 4. የ1991–2018 እ.ኤ.አ. ሪፎርሞች 4.1 የ1991–1995 እ.ኤ.አ. የተቋማዊ መዋቅር ሽግግር የ1991ን የሥርዓት ለውጥ ተከትሎ የቀድሞው መዋቅር ፈርሶ በአዲስ የሰው ኃይልና አደረጃጀት ተተክቷል። በ1995 በአዋጅ ቁጥር 6/1995 የደኅንነት ኢሚግሬሽንና ስደተኞች ጉዳይ ባለሥልጣን የተቋቋመ ሲሆን ግቡም ተቋሙን ከፌዴራል ሥርዓቱ ጋር ማጣጣምና የማስፈጸም አቅሙን ማሳደግ ነበር። 4.2 የ2008–2013 እ.ኤ.አ. የBPR ሪፎርምና የNISS እንደገና መዋቀር የ BPR መምርያን መሠረት በማድረግ የተቋሙ የሥራ ፍሰትና የቴክኒክ አሠራር ሥር ነቀል ክለሳ ተደርጎበታል። በዚህም መሠረት በአዋጅ ቁጥር 804/2013 የብሔራዊ መረጃና ደኅንነት አገልግሎት (NISS) በአዲስ መልክ የተቋቋመ ሲሆን ዓላማውም የተቋሙን ሥልጣንና ኃላፊነት በግልጽ በመወሰን ለሕገ-መንግሥቱ ተገዢ የሆነ ዘመናዊ መዋቅር መገንባት ነበር። 5. በአራቱ መመዘኛዎች 5.1 የተቋም ብቃት (Capability) ከተበታተነ አሠራር ወደ ተደራጀ ሥርዓት በመሸጋገር የቴክኒክ አቅምን የመረጃ አሰባሰብና ትንተና ክፍሎችን መዋቅራዊ ቅንጅት በከፍተኛ ደረጃ አሻሽሏል። 5.2 ተቋማዊ ነጻነት (Autonomy) የስለላና መረጃ ትንተናዎች በሙያዊ መርሆች ብቻ መቃኘት የነበረባቸው ቢሆንም በሪፎርሙ ወቅት የተቋሙ ፖለቲካዊ ገለልተኝነት በሚፈለገው ደረጃ ላይ አልደረሰም። 5.3 ተጠያቂነት (Accountability) የNISS ሥልጣንና ተጠያቂነት በሕግ ማዕቀፍ መቀመጡ በጎ ቢሆንም በተግባር ግን ጥብቅ የአስፈጻሚ፣ የፓርላማ እና የፍርድ ቤት የቁጥጥር (Checks and Balances) ሥርዓት ክፍተቶች ነበሩበት። 5.4 ውጤታማነት (Effectiveness) ተቋሙ ዓለም አቀፍ ሽብርተኝነትንና ቀጣናዊ ጂኦ-ፖለቲካዊ አደጋዎችን በማክሸፍ ከፍተኛ የኦፕሬሽን ውጤታማነት ቢያሳይም ይህ ብቻውን የተሟላ ተቋማዊ ሙያዊነት ለመገንባት በቂ አልነበረም። 7. ማጠቃለያ ከ1991 እስከ 2018 እ.ኤ.አ የነበሩት የNISS መዋቅራዊና የBPR ሪፎርሞች የኦፕሬሽናል እና ቴክኒክ አቅምን ቢያሳድጉም የሙያ ነጻነት፣ ሜሪቶክራሲ፣ ገለልተኛ ቁጥጥርና ተጠያቂነት በመጉደላቸው የተሟላ ተቋማዊ ሙያዊነትን (Institutional Professionalism) ማረጋገጥ አልቻሉም ነበር። - @beyane01