यस एकादशीलाई भगवान विष्णुको विशेष कृपा प्राप्त गर्ने दिनका रूपमा लिइन्छ। सनातन परम्परा अनुसार, यस दिनको व्रत बस्नाले सम्पूर्ण पापबाट मुक्ति मिल्ने र मनोकांक्षा पूरा हुने जनविश्वास छ। सनातन मान्यता अनुसार, आषाढ शुक्ल एकादशी (हरिशयनी एकादशी) का दिन भगवान श्रीहरि विष्णु क्षीरसागरमा शेषनागको शय्यामा चार महिनाका लागि योगनिन्द्रामा लीन हुनुहुन्छ। यसरी सुतेको अवस्थामा भाद्रपद शुक्ल एकादशीका दिन भगवान विष्णुले कोल्टो फेर्नुहुन्छ (शय्यामा आफ्नो स्थान बदल्नुहुन्छ)। 'परिवर्तन' को अर्थ कोल्टो फेर्नु वा बदलिनु भएकाले यस दिनलाई 'हरिपरिवर्तिनी एकादशी' भनिएको हो। यसलाई 'पार्श्व एकादशी' वा 'वामन एकादशी' पनि भनिन्छ। भगवानले कोल्टो फेर्ने भएकाले यस दिन उहाँको विशेष पूजा गर्दा जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन आउने र रोकिएका कार्यहरू सफल हुने धार्मिक विश्वास छ। मार्कण्डेय पुराण र पद्म पुराणका अनुसार, धर्मराज युधिष्ठिरको जिज्ञासा शान्त पार्नका लागि स्वयं भगवान श्रीकृष्णले यस एकादशीको कथा सुनाउनुभएको थियो। त्रेतायुगमा बलि नाम गरेका एक महाप्रतापी र दानवीर असुर राजा थिए। उनी असुर भए तापनि परम विष्णुभक्त, सत्यवादी र ब्राह्मणहरूको सेवा गर्ने धर्मात्मा थिए। उनले आफ्नो भक्ति र शक्तिको बलमा देवराज इन्द्रलाई पराजित गरी स्वर्गलोक, मर्त्यलोक र पाताललोक (तीनै लोक) मा आफ्नो आधिपत्य जमाए। इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताहरू भयभीत भई भगवान विष्णुको शरणमा पुगे र रक्षाका लागि प्रार्थना गरे। देवताहरूको पुकार सुनेर भगवान विष्णुले आफ्नो भक्त बलिको उद्धार गर्न र देवताहरूको संकट हर्नका लागि वामन अवतार (बौने ब्राह्मण) धारण गर्नुभयो। राजा बलिले अश्वमेध यज्ञ गरिरहेका बेला बालक रूपी वामन भगवान त्यहाँ पुग्नुभयो। बलिले उहाँलाई आदरपूर्वक स्वागत गर्दै इच्छाएको दान माग्न आग्रह गरे। वामन रूपी विष्णुले ओत लाग्नका लागि मात्र तीन पाइला जमिन माग्नुभयो। राजा बलिका गुरु शुक्राचार्यले वामन साधारण बालक नभई स्वयं विष्णु हुन् भन्ने बुझेर दान नदिन चेतावनी दिए। तर, बलिले आफ्नो वचनबाट पछि नहट्ने संकल्प गर्दै दान दिन मञ्जुर गरे। संकल्प पूरा हुनासाथ वामन भगवानले आफ्नो विराट रूप धारण गर्नुभयो। उहाँले पहिलो पाइलाले सम्पूर्ण पृथ्वी र दोस्रो पाइलाले स्वर्गलोक नाप्नुभयो। तेस्रो पाइला राख्ने ठाउँ बाँकी रहेन। भगवानले तेस्रो पाइला कहाँ राखूँ भनेर सोध्दा, परम भक्त राजा बलिले नम्र हुँदै आफ्नो शिर अगाडि सारे। भगवान विष्णु बलिको यस्तो त्याग र भक्तिबाट अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो। उहाँले बलिलाई पाताल लोकको राजा बनाउनुभयो र उनको रक्षाका लागि स्वयं पातालमा बस्ने वरदान दिनुभयो। यसरी भाद्रपद शुक्ल एकादशीकै दिन भगवान विष्णुको अंश बलिको द्वारमा स्थापित भएको र अर्को अंश क्षीरसागरमा कोल्टो फेर्न पुगेको मानिन्छ। हरिपरिवर्तिनी एकादशीको व्रतलाई पूर्ण निष्ठा र शुद्धताका साथ बस्नुपर्दछ। यसको मुख्य विधि यस प्रकार छ। दशमीको नियम एकादशीको अघिल्लो दिन (दशमी) देखि नै सात्विक भोजन गर्नुपर्छ। राति पूर्ण ब्रह्मचर्यको पालना गर्नुपर्छ। सङ्कल्प र स्नान एकादशीको दिन सूर्योदयभन्दा अगाडि उठेर पवित्र स्नान गर्ने। त्यसपछि हातमा जल र तुलसीपत्र लिएर व्रतको सङ्कल्प गर्ने। पूजा आराधना। पूजाकोठामा भगवान विष्णु वा वामन रूपको मूर्ति/तस्वीर स्थापना गर्ने। भगवानलाई पहेँलो वस्त्र, पहेँलो फूल, अक्षता (पहेंलो बनाएको), धूप, दीप र नैवेद्य अर्पण गर्ने। तुलसी अर्पण। भगवान विष्णुलाई तुलसीको पात अत्यन्त प्रिय छ। पूजामा तुलसी अनिवार्य चढाउनुपर्छ (तर एकादशीको दिन तुलसीको पात टिप्नु हुँदैन, अघिल्लो दिन नै टिपिराख्नुपर्छ)। कथा श्रवण र कीर्तन। दिनभरि निराहार वा फलाहार रही हरिपरिवर्तिनी एकादशीको व्रत कथा पढ्ने वा सुन्ने। राति भजन-कीर्तन गर्दै जागरण बस्ने। व्रतको समापन द्वादशीको दिन बिहान पुन स्नान गरी ब्राह्मण वा गरिबलाई दान-दक्षिणा र भोजन गराउने। त्यसपछि शुभ मुहूर्तमा तुलसी जल र प्रसाद ग्रहण गरी व्रतको समापन गर्ने। व्रतको फल यस व्रतको प्रभावले मनुष्यका भूत, वर्तमान र भविष्यका सम्पूर्ण पापकर्महरू नष्ट हुन्छन्। हरिपरिवर्तिनी एकादशीको व्रत बस्नु र वामन रूपको पूजा गर्नु वाजपेय यज्ञ गरेसमान पुण्यदायक मानिन्छ। जसले यस दिन श्रद्धापूर्वक भगवान विष्णुको आराधना गर्छ, उसलाई संसारका समस्त सुख, ऐश्वर्य र अन्तमा मोक्ष (विष्णुलोक) प्राप्त हुन्छ। यस दिन दान गर्नाले अक्षय पुण्य प्राप्त हुने र घरमा कहिल्यै धनधान्यको कमी नहुने धार्मिक विश्वास छ। #हरिपरिवर्तिनी #जनाचेतानामुलक #foreducationalpurposesonly - @snatansastra2525