GAÝGYSYZ ATABAÝEW Gaýgysyz Serdarowiç Atabaýew (1887–1938) — XX asyryň ilkinji onýyllyklarynda Türkmenistanyň syýasy we döwlet durmuşynda möhüm orun eýelän türkmen döwlet işgäri. Ol 1925-nji ýylda döredilen Türkmen Sowet Sosialistik Respublikasynyň ilkinji Halk Komissarlar Sowetiniň başlygy bolup, 1937-nji ýyla çenli bu wezipede işledi. Gaýgysyz Atabaýew 1887-nji ýylyň oktýabrynda Tejen uýezdiniň Mäne obasynda dünýä inýär. Kakasy Täçgök obada abraýly adamlaryň biri bolupdyr. Gaýgysyz alty ýaşynda ýetim galýar. Ilkinji bilimini Tejendäki rus-ýerli mekdepde alandan soň, 1903–1907-nji ýyllarda Daşkent mugallymlar seminariýasynda okaýar. Şol döwür onuň dünýägaraýşynyň we jemgyýetçilik işlerine bolan gyzyklanmasynyň kemala gelen ýyllary bolýar. Okuwyny tamamlandan soň Atabaýew mugallymçylyk bilen meşgullanýar. Ol Mary uýezdindäki işçiler üçin tehniki mekdepde mugallym bolup işleýär, soňra Bäherdendäki başlangyç derejeli mekdebe ýolbaşçylyk edýär. Şeýle hem Tejen uýezdiniň dolandyryş edarasynda terjimeçi bolup, Marydaky bank ulgamynda işleýär. Bu döwürde onuň rus dilini gowy bilmegi döwlet we jemgyýetçilik işlerinde öňe çykmagyna ýardam edýär. 1917-nji ýyldaky Russiýa rewolýusiýasyndan soň Merkezi Aziýada syýasy ýagdaý düýpgöter üýtgeýär. Atabaýew hem täze syýasy hereketlere gatnaşyp başlaýar. 1917–1918-nji ýyllarda Mary uýezdiniň Sowetiniň türkmen bölüminiň ýolbaşçylarynyň biri bolup, azyk komitetinde-de işleýär. 1919-njy ýylyň iýun aýyndan Mary Sowetiniň ýerine ýetiriji komitetiniň başlygy bolýar. Soňra Zakaspiý rewolýusion komitetiniň ýolbaşçy düzüminde we beýleki döwlet wezipelerinde işleýär. 1920-nji ýylyň sentýabryndan 1922-nji ýyla çenli Atabaýew Türküstan ASSR-iň Halk Komissarlar Sowetiniň başlygy bolup işleýär. Bu döwür Merkezi Aziýada täze sowet dolandyryş ulgamynyň döredilýän we berkidilýän çylşyrymly ýyllarydy. Atabaýew şol döwrüň syýasy we ykdysady meseleleriniň çözülmegine gatnaşan türkmen ýolbaşçylarynyň biri hökmünde öňe çykýar. 1924–1925-nji ýyllarda Merkezi Aziýada milli-territorial bölünişik geçirilip, Türkmenistan Sowet Sosialistik Respublikasy döredilýär. 1925-nji ýylyň 20-nji fewralynda Gaýgysyz Atabaýew täze döredilen respublikanyň Halk Komissarlar Sowetiniň ilkinji başlygy wezipesine bellenýär. Ol bu wezipäni 1937-nji ýylyň iýulyna çenli, ýagny on iki ýyldan gowrak wagtlap eýeleýär. Atabaýewiň hökümet başlygy bolan döwründe Türkmenistanda täze sowet döwlet edaralary döredilýär, oba hojalygyny üýtgetmek, sowatlylygy ýokarlandyrmak, täze mekdepleri we hünär okuwlaryny ösdürmek ýaly işler alnyp barylýar. Şol bir wagtyň özünde bu döwür örän çylşyrymly bolup, ykdysady özgertmeler, mejbury kollektiwleşdiriş, syýasy göreşler we döwlet dolandyryşynyň güýçli merkezleşdirilmegi bilen häsiýetlenýär. Şonuň üçin Atabaýewiň döwlet işine baha berlende döwrüň umumy syýasy şertlerini hem göz öňünde tutmak zerurdyr. 1930-njy ýyllaryň ikinji ýarymynda Sowet Soýuzynda syýasy repressiýalar güýçlenýär. Türkmenistan hem bu hadysalardan daşda galmaýar. 1937-nji ýylyň iýulynda Atabaýew hökümet başlygy wezipesinden aýrylýar. Soňra ol tussag edilýär. Taryhy maglumatlaryň köpüsinde onuň 1938-nji ýylyň 10-njy fewralynda Moskwada atylyp öldürilendigi görkezilýär. Gaýgysyz Atabaýewiň ömri Türkmenistanda XX asyryň başlaryndaky syýasy özgerişleriň çylşyrymly taryhynyň bir bölegidir. Ol mugallymçylykdan döwlet dolandyryşynyň iň ýokary derejesine çenli baryp ýeten türkmen syýasatçylarynyň biri bolupdyr. Onuň ady, aýratyn-da, 1925-nji ýylda döredilen Türkmen Sowet Sosialistik Respublikasynyň ilkinji hökümet başlygy bolandygy bilen Türkmenistanyň XX asyr taryhynda aýratyn orun eýeleýär. Atabaýewiň şahsyýetine we döwlet işine häzirki döwürde baha berlende, onuň döwrüniň syýasy gurluşyny, Sowet ulgamynyň aýratynlyklaryny we 1930-njy ýyllaryň repressiýalaryny bilelikde öwrenmek möhümdir. Şeýle çemeleşme onuň taryhy ornuna has doly düşünmäge mümkinçilik berýär. - @samuhammet2795