تیری کات (The Arrow of Time) یەکێکە لە ئەفسوناویترین و قووڵترین مەتەڵەکانی فیزیا و فەلسەفەی هاوچەرخ. ئەم چەمکە یەکەم جار لە ساڵی ١٩٢٧ لەلایەن زانای گەردوونناسی بەریتانی ئارسەر ئێدینگتۆن (Arthur Eddington) داهێنرا بۆ ڕوونکردنەوەی ناهاوتایی و ئاڕاستەی نەگەڕاوەی کات لە گەردووندا. لە ژیانی ڕۆژانەدا ئێمە هەست بە جیاوازییەکی ڕوون دەکەین لە نێوان ڕابردوو و داهاتوودا؛ بۆ نموونە، هێلکەیەک کە دەشکێت یان پەپوولەیەک کە لە ڕەقۆکەوە دروست دەبێت، پرۆسەیەک نیشان دەدەن کە تەنیا بەرەو پێشەوە دەڕوات و بە شێوەیەکی خۆرسک پێچەوانە نابێتەوە. بەڵام کاتێک زاناکان تەماشای یاسا بنەڕەتییەکانی فیزیا دەکەن (وەک یاساکانی نیوتن، کوانتەم، و ڕێژەییی گشتی)، تووشی سەرسوڕمان دەبن؛ چونکە تەواوی ئەم هاوکێشانە هاوتای کاتن (Time-Symmetric)، واتە ئەگەر فاکتەری کات t بوبێتە -t و دیمەنی ڕووداوێکی فیزیکی پێچەوانە بکەیتەوە، لە ڕووی هاوکێشەکانەوە هیچ یاسایەک ناشکێت! کەواتە پرسیارە گەورەکە ئەوەیە: ئەگەر یاساکانی فیزیا جیاوازی لە نێوان پێشەوە و دواوەی کاتدا ناکەن، بۆچی لە واقیعدا کات تەنیا بەرەو داهاتوو دەڕوات؟ وەڵامی ئەم مەتەڵە لە چەند تیرێکی بنەڕەتیدا کۆبووەتەوە کە ئاڕاستەی کاتمان بۆ دیاری دەکەن، لە سەرووی هەموویانەوە تیری تێرمۆدینامیکی (Thermodynamic Arrow) کە لەسەر یاسای دووەمی تێرمۆدینامیک و چەمکی ئەنترۆپی (Entropy) وەستاوە. ئەنترۆپی بریتییە لە پێوەری ئاڵۆزی، شێواوی، و بڵاوبوونەوەی وزە لە سیستەمێکدا. یاسای دووەم دەڵێت لە سیستەمێکی داخراودا وەک گەردوون، ئەنترۆپی هەمیشە لە زیادبووندایە. سەرەتای گەردوون (لە کاتی تەقینەوە گەورەکەدا) لە ئاستێکی زۆر ڕێکخراو و ئەنترۆپییەکی زۆر نزمدا بوو؛ هەر بۆیە کات تەنیا بەرەو ئەو لایە دەڕوات کە ئاستی شێواوی و ئەنترۆپی تێیدا زیاتر دەبێت. ئەم زیادبوونی شێواوییە هۆکاری ئەوەیە کە پەرداخێکی شوشە دوای شکانی خۆی کۆنابێتەوە یان وزەی گەرمی لە شوێنی گەرمەوە بەرەو سارد دەڕوات نەک پێچەوانەکەی. لە پاڵ تیری تێرمۆدینامیکیدا، چەند تیرێکی دیکەی پەیوەندیدار بوونیان هەیە کە پێکەوە ئاڕاستەی جیهانەکەی ئێمە دیاری دەکەن: تیری گەردوونناسی (Cosmological Arrow) ئاماژە بەوە دەکات کە کات بەرەو ئەو ئاڕاستەیە دەڕوات کە گەردوون تێیدا کشان و بەرفراوانبوون بەخۆیەوە دەبینێت. تیری دەروونی / دەرکی (Psychological Arrow) ڕوونی دەکاتەوە بۆچی مێشکی مرۆڤ تەنیا ڕابردووی بەبیر دێتەوە بەڵام داهاتووی بەبیر نایەت؛ چونکە پرۆسەی دروستبوونی بیرەوەری و تۆمارکردنی زانیاری لە مێشکدا جۆرێکە لە سووتاندنی وزە و زیادکردنی ئەنترۆپی، کە وادەکات تێگەیشتنی ئێمە بۆ کات بە تەواوی لەگەڵ تیری ترمۆدینامیکیدا بگونجێت. هەروەها تیری تیشکدانەوە (Radiation Arrow) نیشان دەدات کە شەپۆلەکان (وەک ڕووناکی یان دەنگ) هەمیشە لە سەرچاوەکەیانەوە بەرەو دەرەوە بڵاو دەبنەوە نەک لە دەرەوە بێنەوە بۆ ناو سەرچاوەکە. لە کۆتاییدا، تیری کات پێمان دەڵێت کە کات نەخشەیەکی سادە و ڕەها نییە، بەڵکو دەرئەنجامی ئاڕاستەی گۆڕانکارییە فیزیکی و تێرمۆدینامیکییەکانە لە گەردووندا. ئێمە لە جیهانێکدا دەژین کە لە ڕێکخستنی سەرەتاییەوە بەرەو ئاڵۆزی و گۆڕانی بەردەوام دەڕوات، و هەر ئەم پرۆسە نەگەڕاوەیەی بەکارهێنانی وزەیەیە کە دەرفەتی دروستبوونی ئەستێرەکان، ژیان، مێشکی مرۆڤ، و ڕەوتی مێژووی ڕەخساندووە. ——————————————#foryou #foryoupage #fyp #explore #fypシ - @9lbert_1