"Vurub yatıb çıxaram" arxayınlığı Bir cəmiyyətin təhlükəsizliyi onun küçələrində hansı qanunların hökm sürməsi ilə ölçülür. Dövlətin qanunları öz sərtliyini, çəkindiriciliyini və ən əsası, ədalətini itirdiyi anda boşluğu dərhal yazılmamış küçə qanunları və kriminal anlayışlar doldurur. Bu gün ictimai asayişi təhdid edən, küçələri haqq-hesab meydanına çevirən kriminal ünsürlərin cəsarətlənməsi təsadüfi deyil. Ölkənin kriminal bataqlığa və küçə qanunlarına təslim olmaması üçün cəza sisteminin kökündən sərtləşdirilməsi artıq milli təhlükəsizlik zərurətidir. Cəza hüququnun təməl fəlsəfəsi təkcə törədilmiş əmələ görə cəza vermək deyil, həm də gələcək cinayətlərin qarşısını almaqdır. Lakin mövcud reallıqda insan həyatına son qoyan bir qatilə verilən 10–12 illik həbs cəzası üstəlik, bu müddətin müxtəlif prosessual boşluqlar, "humanizm" pərdəsi və ya qaranlıq sövdələşmələr hesabına yarıbayarı azaldılması ədalət mühakiməsini formal bir prosedura çevirir. Nəticədə potensial qatillərdə və küçə xuliqanlarında "vurub yatıb çıxaram" kimi təhlükəli bir arxayınlıq yaranır. Həbsxana cinayətkar üçün qorxulu cəza yerinə deyil, kriminal "avtoritet" qazanmaq üçün qısamüddətli ezamiyyətə çevrilir. Bəs cinayətkarlığı kökündən necə kəsmək olar? Dünya təcrübəsində bu bəlanı ən effektiv şəkildə aradan qaldıran nümunə Çin modelidir. Bu model cinayətkarın özünü də, nəslini də, arxasındakı məmuru da hədəf alır. Çinin cəza fəlsəfəsi belədir: qanunu pozan şəxs elə amansız, elə sarsıdıcı şəkildə cəzalandırılır ki, ona baxan minlərlə potensial cinayətkar qorxudan öz niyyətindən əl çəksin. Müasir Çində cinayətkarlıqla mübarizə sadəcə hüquqi prosedur deyil; bu, cinayətkarı fiziki, psixoloji, sosial və ailəvi müstəvidə tamamilə məhv edən nəhəng bir dövlət maşınıdır. Bu sistemdə adi cinayət anlayışı yoxdur; ictimai asayişə qarşı yönəlmiş hər bir hərəkət dövlətə meydan oxumaq kimi qəbul edilir. Küçədə bıçaq gəzdirmək, xuliqanlıq etmək, kiçik reketçilik və ya qrup halında dava salmaq kimi əməllərə görə cinayətkara 10 ildən 20 ilə qədər həbs cəzası kəsilir. Məqsəd təkcə həmin şəxsi islah etmək deyil, cinayətə əl atanın timsalında bütün cəmiyyətə göz dağı verməkdir. Çin Cinayət Məcəlləsində qətldən tutmuş narkotik ticarətinə, rüşvətxorluqdan saxta dərman istehsalına və silahlı küçə quldurluğuna qədər 40-dan çox cinayət növünə görə birbaşa edam cəzası nəzərdə tutulub. Ölkədə səyyar edam avtobusları fəaliyyət göstərir: məhkəmə hökmü oxunduqdan dərhal sonra cinayətkar həmin maşına mindirilir və hökm yerindəcə icra olunur. Çin həbsxanaları kriminal ünsürlərin "yatıb dincəldiyi", kart oynayıb "avtoritet" qazandığı yer deyil. Məhkumlar gündə 12–16 saat ağır sənaye zavodlarında, mədənlərdə və ya tikintidə fasiləsiz işləməyə məcburdurlar. Qaydaları pozanlara qarşı yüksək gərginlikli elektroşok dəyənəkləri, günlərlə yuxusuz saxlamaq, saatlarla divara sarı tərpənmədən dayanmaq və insanın sümüklərini sızladan məşhur "pələng skamyası" (ayaqların dəmir skamyaya bağlanaraq tərsinə dartılması) kimi üsullar tətbiq edilir. Bu həbsxanadan sağ çıxan insan bir daha həbsxana qapısına tərəf baxmağa belə qorxur. Cinayətkar aləmi adətən onlara olunan saxta "hörmət"dən qidalanır. Çin dövləti bu "hörməti" ictimai alçaltma ilə sıfıra endirir. Qanunu pozanların siması, ad-soyadı və ev ünvanı şəhərin ən böyük LED ekranlarında, avtobus dayanacaqlarında və kinoteatrlarda nümayiş etdirilir. Çində ağır cinayət törədən şəxs təkcə öz həyatını deyil, bütün nəslinin gələcəyini məhv edir. Cinayətkarın övladları və hətta nəvələri dövlətin siyasi-hüquqi yoxlama sistemində "qara siyahı"ya salınır. Onlar nə qədər savadlı olsalar da, heç vaxt dövlət qulluğuna, polisə, məhkəməyə və ya nüfuzlu dövlət şirkətlərinə işə götürülmürlər. Cinayətkarın ailə üzvlərinin əmlakı təftiş edilir, dövlət vəzifəsində çalışan qohumları dərhal işdən qovulur. Beləliklə, əlinə bıçaq alan və ya rüşvətə uzanan hər kəs bilir ki, o, təkcə özünü yox, hələ doğulmamış nəvələrini də səfalətə və sosial təcridə məhkum edir. - @dr.benjaminkarimov