खाँडादेवी मन्दिर : किंवदन्ती, इतिहास, धार्मिक आस्था र पर्यटनको गौरवगाथा स्थान : खाँडादेवी गाउँपालिका, रामेछाप, बागमती प्रदेश रामेछाप जिल्लाको ऐतिहासिक तथा धार्मिक पहिचान बोकेको खाँडादेवी मन्दिर केवल पूजाआजा गर्ने स्थल मात्र होइन। यो प्राचीन धार्मिक मान्यता, स्थानीय जनश्रुति, ऐतिहासिक घटनाक्रम, सांस्कृतिक परम्परा र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको जनविश्वासको महत्त्वपूर्ण धरोहर हो। यस मन्दिरको इतिहासलाई बुझ्न धार्मिक ग्रन्थमा वर्णित प्रसङ्ग, स्थानीय किंवदन्ती, पुरातात्त्विक सामग्री र यहाँ प्रचलित संस्कारलाई अलग-अलग बुझ्न आवश्यक छ। उपलब्ध स्थानीय पाठ्यसामग्री तथा प्रकाशित विवरणका आधारमा मुख्य प्रसङ्गहरू यस प्रकार छन्। १. देवीको उत्पत्तिसँग जोडिएको पौराणिक कथा खाँडादेवी मन्दिरको उत्पत्तिबारे प्रचलित धार्मिक व्याख्यामध्ये शिवपुराणको हिमवत्खण्डसँग जोडिएको प्रसङ्ग विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार, रोशी खोला र सुनकोशी नदीको सङ्गमस्थल कुशेश्वर क्षेत्रमा देवीले शुम्भ–निशुम्भ नामका दानवहरूको संहार गर्नुभएको थियो। युद्धपश्चात् देवीले आफ्नो खड्ग दुर्गा नदीमा पखाली हालको खाँडादेवी मन्दिर रहेको स्थानमा गाड्नुभएको र त्यसपछि दोलखाको कालिञ्चोकमा अन्तरध्यान हुनुभएको जनविश्वास छ। देवीले खड्ग गाडेको स्थान भएकाले यस ठाउँको नाम सुरुमा 'खड्ग देवी' वा 'खड्ग स्थापित देवी' को अर्थमा प्रचलित हुँदै पछि अपभ्रंश भएर 'खाँडादेवी' रहन गएको स्थानीय धार्मिक व्याख्या पाइन्छ। यसै प्रसङ्गसँग जोडिएर दुर्गा नदीको उत्पत्ति र यसको पवित्रताको मान्यता पनि प्रचलित छ। आजसम्म पनि दुर्गा नदीको जलबाट मन्दिरमा नियमित पूजा गरिने परम्परा रहेको गाउँपालिकाको स्थानीय पाठ्यसामग्रीमा उल्लेख छ। २. सुकुमाया पहरीको रहस्यमय किंवदन्ती खाँडादेवी मन्दिरसँग जोडिएको अर्को अत्यन्त चर्चित र भावनात्मक जनश्रुति सुकुमाया पहरीको कथा हो। स्थानीय किंवदन्तीअनुसार, रामेछापको गेलु निवासी सनमान पहरी र दुमना पहरीका सन्तानका रूपमा सुकुमाया पहरी नामकी अत्यन्त सुन्दरी कन्या जन्मिएकी थिइन्। उनको असाधारण सौन्दर्य र व्यक्तित्वबाट प्रभावित तत्कालीन राजाले उनलाई रानी बनाउने उद्देश्यले दरबार लगेका थिए। तर दरबारको जीवनमा रमाउन नसकेपछि सुकुमायालाई पुनः आफ्नै गाउँ फर्काउने क्रममा हालको खाँडादेवी मन्दिर रहेको स्थानमा पुगेपछि उनी अचानक अलप भएको जनश्रुति छ। त्यसपछि उक्त स्थानमा तितेपातीको छाप्रो बनाएर बस्न थालेको र पछि त्यही ठाउँमा देवीस्वरूप शिला प्रकट भएको विश्वास गरिन्छ। सोही शिलालाई खाँडादेवीका रूपमा पूजा गर्न थालिएको किंवदन्ती छ। यसै कारण खाँडादेवीलाई कतिपय स्थानीय परम्परामा 'दरबारकी देवी' र 'महारानी' भनेर समेत सम्बोधन गरिन्छ। यस कथासँग जोडिएको अर्को रोचक परम्परा दसैँमा मन्दिरमा तितेपाती चढाउने चलन हो। यसले सुकुमाया पहरीको जनश्रुतिलाई आजसम्म सांस्कृतिक स्मृतिमा जीवित राखेको छ। ३. पहरी समुदाय र खाँडादेवीको आत्मीय सम्बन्ध खाँडादेवीको इतिहासमा पहरी समुदायको सम्बन्ध विशेष महत्त्वपूर्ण छ। स्थानीय परम्पराअनुसार पहरी समुदायले खाँडादेवीलाई आफ्नै चेलीका रूपमा सम्मान गर्ने गरेको पाइन्छ। विशेषगरी गेलुका पहरी समुदायले फूलपातीका दिन विशेष कोसेलीसहित मन्दिरमा पुगेर देवीको दर्शन गर्ने र चेली भेट्ने परम्परा निर्वाह गर्दै आएको विवरण प्रकाशित छन्। यो परम्परा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइन, देवीप्रतिको आत्मीयता, समुदायको सांस्कृतिक पहिचान र पुस्तौँदेखि कायम रहेको सामाजिक सम्बन्धको प्रतीक पनि हो। खाँडादेवी मन्दिरमा तामाङ समुदायका पुजारीबाट पूजा सञ्चालन हुँदै आएको परम्परा पनि यस शक्तिपीठको विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचान हो। ४. मन्दिरको प्राचीनता र ऐतिहासिक सम्पदा खाँडादेवी मन्दिरको महत्त्व धार्मिक विश्वासमा मात्र सीमित छैन। यहाँ सुरक्षित रहेका पुराना सामग्रीले यसको ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक महत्त्वसमेत उजागर गर्छन्। - वि.सं. १५७३ को घण्टा: मन्दिरमा चढाइएको प्राचीन घण्ट रहेको विभिन्न प्रकाशित विवरणमा उल्लेख छ। यसले मन्दिरमा शताब्दीयौँदेखि पूजा–आराधना हुँदै आएको ऐतिहासिक सन्दर्भ प्रस्तुत गर्छ। - वि.सं. १२४० को चाँदीको जन्तर: वि.सं. २०८१ पुसमा मन्दिरका सामग्रीको अभिलेखीकरण गर्ने क्रममा चाँदीको पुरानो जन्तर फेला परेको समाचार प्रकाशित भएको थियो। यसको ऐतिहासिक पहिचान र अभिलेखको थप प्रामाणिक परीक्षण आवश्यक छ। - शिला उत्पत्तिको जनविश्वास: स्थानीय जनश्रुतिमा देवीको शिला उत्पत्तिको मिति वि.सं. १५१५ माघ १५ गते मंगलबार उल्लेख गरिएको पाइन्छ।#khandadevi #drone #tiktoknepal #temple - @gaughar_ramechhap