@filosof499: Abdylhekim Gulmuhammedow: türkmeniň milli azatlygy ugrunda göreşen şahsyýet XX asyryň başlary Merkezi Aziýanyň halklary üçin syýasy özgerişlikleriň, milli oýanşyň we özbaşdaklyk ugrundaky göreşleriň döwri boldy. Buhara emirliginde Seýit Alym hanyň häkimiýetine garşy özgertme talaplary güýçlenýärdi. Şol taryhy döwürde bilimli adamlaryň öňünde halky sowatlandyrmak, köne dolandyryş düzgünlerini özgertmek we jemgyýetiň geljegini kesgitlemek ýaly möhüm meseleler durýardy. Türkmen intelligensiýasynyň wekili Abdylhekim Gulmuhammedowyň ömri hem şol döwür bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr. Bilim we milli aňyň kemala gelmegi Abdylhekim Gulmuhammedow 1879-njy ýylda, käbir çeşmelerde bolsa 1885-nji ýylda häzirki Lebap welaýatynyň Halaç etrabynyň Akdere obasynda dünýä inen şahsyýet hökmünde görkezilýär. Ol Buharada bilim alýar, soňra Stambulda okaýar. Gündogar medeniýeti bilen ýakyndan tanyşmagy onuň ylma, edebiýata we jemgyýetçilik meselelerine bolan gyzyklanmasyny ösdürýär. Gulmuhammedow türkmen halkynyň taryhyny, edebiýatyny we dilini öwrenmäge uly ähmiýet berýär. Ol halkyň öz geçmişini bilmegini milli aňyň ösmeginiň möhüm şerti hasaplaýar. Onuň ylmy işi diňe kitaplary öwrenmek bilen çäklenmän, halkyň medeni mirasyny geljekki nesillere ýetirmek maksadyna hem hyzmat edýär. Buhara emirligindäki göreşler we özgertmeler Seýit Alym han 1910–1920-nji ýyllarda Buhara emirligini dolandyrypdyr. Şol döwürde ýaş buharalylar diýlip tanalan özgertmeçiler topary bilim ulgamyny döwrebaplaşdyrmagy, dolandyryş ulgamyny özgertmegi we jemgyýetçilik hukuklaryny giňeltmegi talap edipdir. Olaryň hereketi wagtyň geçmegi bilen syýasy göreşe öwrülipdir. 1918-nji ýylda ýaş buharalylaryň emir häkimiýetine garşy gozgalaňy şowsuz tamamlanýar. 1920-nji ýylda bolsa Gyzyl Goşunyň harby hereketi netijesinde Buhara emirligi ýatyrylýar. Gulmuhammedowyň şol döwürdäki syýasy we harby wakalara gatnaşmagy barada türkmen taryhy edebiýatynda maglumatlar duş gelýär. Emma onuň ýaş buharalylar bilen gatnaşygy, Seýit Alym hana garşy göreşe hut nähili gatnaşandygy we garaşsyzlyk baradaky maksatlarynyň anyk mazmuny arhiw resminamalary esasynda aýratyn öwrenilmelidir. Taryhy taýdan onuň adyny şol döwürdäki milli we syýasy özgerişliklerden üzňe göz öňüne getirmek bolmaz. Watançylyk göreşi we milli miras Gulmuhammedowyň watançylyk garaýyşlarynyň möhüm tarapy türkmen halkynyň taryhy-medeni mirasyny goramakdy. Ol 1926-njy ýylda Seýitnazar Seýdiniň we Gurbandurdy Zeliliniň goşgularyny kitap görnüşinde halka ýetirýär. 1927-nji ýylda «Saýatly–Hemra» dessanyny ylmy düşündirişler bilen neşir etdirýär. Şeýle-de halk arasyndan köp sanly golýazmalary toplap, edebi ýadygärlikleriň öwrenilmegine goşant goşýar. Bu işler halkyň taryhy ýadyny goramakda möhüm ähmiýete eýedir. Sebäbi milli özbaşdaklyk diňe syýasy häkimiýet bilen däl, eýsem diliň, medeniýetiň we taryhy hakydanyň saklanmagy bilen hem baglanyşyklydyr. Gulmuhammedowyň ömri Sowet häkimiýetiniň berk gözegçilik we syýasy yzarlamalar döwri bilen hem utgaşýar. Ol 1931-nji ýylyň iýulynda aradan çykýar. Käbir taryhy maglumatlarda onuň Sowet häkimiýetiniň wekilleri bilen bolan çaknyşykda öldürilendigi aýdylýar. Wakanyň ähli jikme-jikliklerine baha bermek üçin dürli çeşmeleri deňeşdirmek zerurdyr. Netije Abdylhekim Gulmuhammedowyň taryhy ähmiýeti onuň ylmy, edebi we jemgyýetçilik işleri arkaly türkmen milli aňynyň ösmegine goşan goşandynda jemlenýär. Buhara emirligindäki özgertmeler we milli özbaşdaklyk baradaky göreşler onuň ýaşan döwrüniň möhüm bölegidi. Gulmuhammedowyň mirasy türkmen halkynyň taryhyny öwrenmegiň, milli medeniýeti goramagyň we geçmişe tankydy, ylmy garaýyş bilen çemeleşmegiň zerurdygyny görkezýär. Onuň ömri watana hyzmat etmegiň diňe bir syýasy göreşden däl, eýsem halkyň ruhy we medeni baýlygyny goramakdan hem başlanýandygyny ýatladýar.

Filosof

Open In TikTok:

Region: TM

Saturday 24 October 2026 05:59:26 GMT